Uz. Dr. Görkem Astarcıoğlu
El-Ayak-Ağız Hastalığı Nedir?
El-ayak-ağız hastalığı, özellikle 5 yaş altındaki çocuklarda sık görülen, enterovirüslerin neden olduğu bulaşıcı bir viral enfeksiyondur. Hastalığa en sık Coxsackievirus A16 ve Enterovirus 71 (EV-A71) neden olmaktadır.
Genellikle ateş, boğaz ağrısı, ağız içinde ağrılı aft benzeri yaralar ve el ayaları ile ayak tabanlarında ortaya çıkan döküntülerle kendini gösterir. Bazen kalça ve bacaklarda da döküntüler görülebilir. Hastalık çoğunlukla 7–10 gün içinde kendiliğinden iyileşir; ancak ağız içindeki yaralar çocuğun sıvı almasını zorlaştırarak susuz kalmasına neden olabilir.
El-Ayak-Ağız Hastalığı genellikle hafif seyretse de bazı durumlarda, özellikle küçük çocuklarda daha ciddi komplikasyonlara yol açabilmektedir.
El-Ayak-Ağız Hastalığı genellikle:
- Henüz yara ve döküntüler çıkmadan evvel belli belirsiz ateş ve halsizlik
- Ağız içinde yaralar (herkeste olmayabilir)
- El ayaları ve ayak tabanlarında döküntü
ile karakterizedir. Bu nedenle hastalık “El-Ayak-Ağız Hastalığı” olarak adlandırılmaktadır.
El-Ayak-Ağız Hastalığı Nasıl Bulaşır?
El-Ayak-Ağız Hastalığı oldukça bulaşıcıdır. Virüs şu yollarla bulaşabilir:
- Öksürük ve hapşırık damlacıkları
- Tükürük teması
- Dışkı teması
- Kirli yüzeyler
- Yakın temas
Virüs özellikle kreş ve okul ortamlarında hızlı şekilde yayılabilmektedir. Çocukların oyuncakları paylaşması, yakın temas ve hijyenin yeterli olmaması bulaş riskini artırmaktadır. Hastalığın en sık bulaştığı yerler AVM’lerdeki çocukların ortak temas ettiği yüzeylerdir. Top havuzları, jetonlu oyuncak alanları ve çocuk trenleri virüslerin çocuktan çocuğa geçebildiği yerlerdir. Virüsün sert yüzeylerde birkaç saat canlı kalabilmesi, hatta virüs genetik kodunun 28 gün sonra bile var olmaya devam etmesi (28 gün boyunca bulaşıcı demek değildir) virüs yayılımının kontrolünü zorlaştırmaktadır.
El-ayak-ağız hastalığına neden olan enterovirüsler, yalnızca hasta bir çocukla doğrudan temas yoluyla bulaşmaz. Virüsle kirlenmiş oyuncaklar ve ortak kullanılan yüzeyler de bulaşta rol oynayabilir.
Bilimsel araştırmalar, hastalığa neden olan enterovirüslerin plastik oyuncaklar, oyun matları, ahşap ve metal yüzeylerde saatler boyunca enfeksiyon oluşturabilecek özelliklerini koruyabildiğini göstermektedir. Bu nedenle, bir çocuğun dokunduğu yüzeyden başka bir çocuğa bulaş gerçekleşmesi mümkündür.
AVM’lerdeki çocuk oyun alanları; çok sayıda çocuğun aynı oyuncakları kullandığı, yüzeylere dokunduğu ve ellerini sık sık ağızlarına götürdüğü ortak kullanım alanlarıdır. Özellikle küçük çocuklarda el hijyeninin henüz yeterince gelişmemiş olması, bu tür alanlarda bulaş riskini artırabilir.
Bu, her oyun alanının tehlikeli olduğu veya bu alanları kullanan her çocuğun hastalanacağı anlamına gelmez. Ancak oyuncakların ve sık temas edilen yüzeylerin düzenli temizlenmesi ve uygun şekilde dezenfekte edilmesi, çocukların ellerini sabun ve suyla yıkaması ve hastalık belirtileri olan çocukların iyileşene kadar ortak oyun alanlarından uzak tutulması bulaşın önlenmesine yardımcı olur.
Hastalığın bulaşıcılığı genellikle:
- Hastalığın ilk haftasında en yüksektir
- Virüs dışkı ile haftalarca yayılabilir
Bu nedenle belirtiler geçse bile hijyen önlemlerine devam edilmesi önerilmektedir.
Çocuklarda El-Ayak-Ağız Hastalığı Belirtileri
El-Ayak-Ağız Hastalığı genellikle hafif ateş ve halsizlik ile başlar. Ardından tipik döküntüler ortaya çıkar.
Erken Dönem Belirtiler
- Hafif ateş
- Halsizlik
- İştahsızlık
- Boğaz ağrısı
- Huzursuzluk
Tipik Belirtiler
- Ağız içinde yaralar
- Dil ve damakta kabarcıklar
- El içlerinde döküntü
- Ayak tabanlarında döküntü
- Kalçada döküntü (bazı çocuklarda)
Ağız içindeki yaralar çocuklarda beslenme güçlüğüne neden olabilir. Bu durum özellikle küçük çocuklarda sıvı kaybına yol açabilir.
Bebeklerde El-Ayak-Ağız Hastalığı
Bebeklerde El-Ayak-Ağız Hastalığı şu belirtilerle ortaya çıkabilir:
- Yüksek ateş
- Beslenme güçlüğü
- Aşırı huzursuzluk
- Uyku hali
- Ağız yaraları
- Döküntüler
Bebeklerde sıvı kaybı riski daha yüksek olduğu için dikkatli takip edilmelidir.
El-Ayak-Ağız Hastalığı Kaç Gün Sürer?
El-Ayak-Ağız Hastalığında genellikle:
- Ateş: 1–3 gün
- Ağız yaraları: 5–7 gün
- Döküntüler: 7–10 gün sürebilir.
Çoğu çocuk 7–10 gün içinde tamamen iyileşmektedir.
El-Ayak-Ağız Hastalığı Ne Zaman Tehlikelidir?
Aşağıdaki durumlarda sağlık profesyoneline başvurulmalıdır:
- Yüksek ateşin 3 günden uzun sürmesi
- Beslenememe
- Sıvı alamama
- Şiddetli halsizlik
- Kusma
- Nefes darlığı
- Nörolojik belirtiler (nadir)
Bu belirtiler komplikasyon geliştiğini gösterebilir.
El-Ayak-Ağız Hastalığı Tedavisi
El-Ayak-Ağız Hastalığı viral bir enfeksiyondur. Bu nedenle antibiyotik tedavisi gerekli değildir. Günümüzde hastalığı ortadan kaldıran özgül bir antiviral tedavi bulunmadığından tedavinin temelini ağrı ve ateşin kontrolü, yeterli sıvı alımının sağlanması ve çocuğun genel durumunun izlenmesi oluşturur. Bu süreçte A vitamini de üzerinde durulması gereken besin ögelerinden biridir. A vitamini, bağışıklık sisteminin normal işleyişinde ve ağız ile bağırsak mukozası gibi bariyer dokuların bütünlüğünün korunmasında önemli rol oynar. El-ayak-ağız hastalığı geçiren çocuklarda yapılan gözlemsel araştırmalarda düşük A vitamini düzeyleri ile hastalığın daha ağır seyretmesi arasında ilişki bildirilmiştir. Bununla birlikte, A vitamini takviyesinin hastalığın tedavisinde etkili olduğu henüz kanıtlanmamıştır. Bu nedenle eksikliğin önlenmesi ve varsa hekim değerlendirmesiyle giderilmesi önemlidir.
Tedavi genellikle destekleyici yaklaşımlardan oluşur:
- Bol sıvı alımı
- Ateş kontrolü
- Dinlenme
- Yumuşak gıdalar
- Ağız bakımının sağlanması
Ağız yaraları nedeniyle çocukların sıvı alımı azalabilir. Bu nedenle ağız yaralarının geçirilmesi için müdahaleler ve sıvı takibi önemlidir. Ağızdan beslenmesi ve sıvı alması mümkün olmayan ağır vakalarda ya da çok küçük bebeklerde hastaneye yatış gerekebilir. Katı gıda yiyemeyen çocuklara pipetle tüketebileceği, besin değeri yüksek smoothie’ler hazırlanabilir. Karadut pekmezi (şeker ilave edilmemiş) kolayca ulaşılabilecek bir besin olarak ağız yaralarında yatıştırıcı olabilir. Ağız yaraları için doktorunuz ağız bakım spreyleri de önerebilir. Ellerdeki ve ayaklardaki döküntüler için ayrı bir tedavi uygulanması gerekmez. Hatta herhangi bir krem sürülmesi önerilmemektedir, çünkü yaralar canlı virüs taşımaktadır ve bulaşın devamlılığını sağlayabilir. Yaralar iz bırakmadan kendiliğinden geçer. Bulaşıcılık son yaranın kabuklanmasına dek sürmektedir.
Hastalığın geçirilmesinden ortalama 3 hafta kadar sonra el ve ayak tırnaklarında dökülme, derilerinde soyulma görülebilir. Bu, hastalığın geç bulgusudur ve ek tedavi gerektirmez.
El-Ayak-Ağız Hastalığından Nasıl Korunulur?
El-Ayak-Ağız Hastalığından korunmak için:
- Ellerin sık yıkanması
- Oyuncakların temizlenmesi
- Hasta çocuklarla temastan kaçınılması
- Ortak eşyaların temizlenmesi
- Kreş ve okul hijyenine dikkat edilmesi
önerilmektedir.
Sonuç
El-Ayak-Ağız Hastalığı çocuklarda sık görülen bulaşıcı viral enfeksiyonlardan biridir. Genellikle hafif seyretse de küçük çocuklarda dikkatli takip edilmesi önemlidir. Çocukların sağlıklı çocuk kontrollerinin aksatılmaması ve henüz hasta değilken bakılacak tetkiklerde genel olarak vitamin-mineral ve özellikle A vitamini eksikliklerinin olmadığından emin olunması önemlidir.
Ateş, ağız yaraları ve döküntü gibi belirtiler görüldüğünde çocukların sıvı alımı yakından izlenmelidir. Hijyen önlemleri, hastalığın yayılmasını önlemede önemli rol oynamaktadır.
Kaynakça
- Ooi, M. H., Wong, S. C., Lewthwaite, P., Cardosa, M. J., & Solomon, T. (2010). Clinical features, diagnosis, and management of enterovirus 71. The Lancet Neurology, 9(11), 1097–1105. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20965438/
- Xing, W., Liao, Q., Viboud, C., Zhang, J., Sun, J., Wu, J. T., … & Yu, H. (2014). Hand, foot, and mouth disease in China, 2008–12: an epidemiological study. The Lancet Infectious Diseases, 14(4), 308–318. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24485991/
- Koh, W. M., Bogich, T., Siegel, K., Jin, J., Chong, E. Y., Tan, C. Y., … & Cook, A. R. (2016). The epidemiology of hand, foot and mouth disease in Asia: A systematic review and analysis. PLOS Medicine, 13(2), e1001958. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26863687/
- Esposito, S., & Principi, N. (2018). Hand, foot and mouth disease: current knowledge on clinical manifestations, epidemiology, aetiology and prevention. European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases, 37(3), 391–398. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29214368/
- Baharin SNAN, Tan SL, Sam IC, Chan YF. Stability of enteroviruses on toys commonly found in kindergarten. Tropical Biomedicine. 2023;40(4):478–485.
- Sittikul P, et al. Stability and infectivity of enteroviruses on dry surfaces: Potential for indirect transmission control. 2023. DOI: 10.1016/j.bsheal.2023.07.001
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Hand, Foot, and Mouth Disease. https://www.cdc.gov/hand-foot-mouth/about/index.html
- Chen S, Yang Y, Yan X, Chen J, Yu H, Wang W. Influence of vitamin A status on the antiviral immunity of children with hand, foot and mouth disease. Clin Nutr. 2012 Aug;31(4):543-8. doi: 10.1016/j.clnu.2011.12.005. PMID: 22197454.
